W wieku 86 lat w Miami (USA) zmarł Marian Marzyński - reżyser, dokumentalista, twórca głośnego filmu dokumentalnego „Shtetl", którego akcja rozgrywała się m.in. w Brańsku.
REKLAMA
W czasie II wojny światowej Marzyński znalazł się w warszawskim getcie, z którego uratowali go Polacy.
Pracę zawodową rozpoczął w Polskim Radiu, następnie był dziennikarzem TVP i twórcą popularnych programów telewizyjnych, z których największym uznaniem cieszył się słynny „Turniej Miast". Po wydarzeniach marcowych w 1968 wyjechał do Danii, a następnie do Stanów Zjednoczonych, gdzie zyskał sławę jako dokumentalista.
W 1993 roku Marzyński przybył do Brańska oraz pobliskich miejscowości, gdzie nakręcił film dokumentalny „Shtetl", którego premiera odbyła się 17 kwietnia 1996 roku w amerykańskiej telewizji PBS. W tym samym roku przyznano mu Grand Prix na Festiwalu Cinema du Réel w Paryżu.
„Shtetl" to film o dziejach miasteczka, które przed wojną zamieszkiwało wielu Żydów, pełen opowieści jego ocalałych mieszkańców, rozsianych po całym świecie. Głównym bohaterem filmu jest Zbyszek Romaniuk, młody historyk i samorządowiec z Brańska, do którego pewnego dnia przyjeżdża reżyser dokumentalista, czyli właśnie Marzyński wraz z Amerykaninem z Chicago, którego rodzina pochodziła z tych stron. Panowie wspólnie starają się odnaleźć ślady żydowskiej historii na tych terenach - ludzi i miejsca.
Film wzbudził niemałe kontrowersje wśród mieszkańców Brańska, z których wielu uznało go za tworzony pod tezę, propagujący stereotyp Polaków jako antysemitów, co było niezgodne z intencjami bohaterów filmu, w tym głównego z nich, czyli Zbigniewa Romaniuka. Warto przypomnieć, że Brańsk jest określany jako „Miasto Sprawiedliwych" z racji na fakt, iż przed zagładą uratowano tutaj rekordową liczbę Żydów, zważając na to jak niewielkie było to miasteczko. W uhonorowaniu tych osób znacząco przysłużył się właśnie Romaniuk.
Romaniuk przez udział w filmie zyskał zarówno popularność na całym świecie, jak i naraził się na krytykę, zwłaszcza w swoim środowisku.
Historię tę częściowo wykorzystał niecałe dwie dekady później Władysław Pasikowski, ale już na potrzeby filmu fabularnego. „Pokłosie" z Maciejem Stuhrem w roli głównej spotkało się z wieloma negatywnymi opiniami z podobnych powodów, co film Marzyńskiego. Główny bohater „Pokłosia" zakończył swój żywot w tragiczny sposób, ukrzyżowany przez sąsiadów na drzwiach od stodoły. W przypadku Romaniuka życie napisało zupełnie inny scenariusz, ponieważ ten stał się jednym z najbardziej szanowanych mieszkańców Brańska - pełnił m.in. funkcję przewodniczącego rady miasta oraz sekretarza miasta. W 2021 roku premierę miała jego książka „Brańsk. Dzieje miasta". Pierwszy tom monografii przedstawia historię miasteczka położonego nad Nurcem do 1795 roku, czyli do trzeciego rozbioru Polski.
(kp)