Franciszek Salezy, hrabia Potocki herbu Pilawa był bardzo interesującą osobą. Dziennikarz, polityk związany z obozem konserwatywnym, działacz społeczny. Interesował się też modnym ówcześnie spirytyzmem. W ciągu swojego życia dwukrotnie tracił posiadane majątki. Najpierw na Podolu - na skutek rewolucji bolszewickiej, a następnie na Podlasiu, kiedy to wkroczyła Armia Czerwona.
Urodził się 14 czerwca 1877 roku w Peczerach koło Niemirowa na Podolu, w majątku Potockich na Ukrainie jako syn Konstantego Józefa Potockiego i Zofii Janiny Potockiej. Ożenił się 16 czerwca 1903 r. w Ołyce na Wołyniu z Małgorzatą Radziwiłł, córką Ferdynanda Fryderyka.
W 1904 roku założył wraz z redaktorem Feliksem Konecznym pismo „Świat Słowiański” . Był też korespondentem politycznym krakowskiego „Czasu”. W 1918 roku wraz z rodziną opuścił rodzinny majątek na Podolu i wyjechał do Polski. Było to koniecznością, ponieważ zrewoltowane wojsko i liczne bandy dezerterów oraz chłopstwo napadało i paliło okoliczne dwory. Do listopada 1918 roku pracował jeszcze w Centralnym Komitecie Obywatelskim na Ukrainie, powołanym do opieki nad przebywającymi tam Polakami.
Po przyjeździe osiadł w Krakowie. Nadal współpracował z „Czasem”, zasłużył się przy powołaniu Polskiej Agencji Publicystycznej. Pisywał do jej biuletynów oraz „Przeglądu Katolickiego”. Należał do Stronnictwa Prawicy Narodowej. Po zamachu majowym, podobnie jak wpływowa grupa ziemian, w grudniu 1927 roku zadeklarował współpracę z Bezpartyjnym Blokiem Współpracy z Rządem i Józefem Piłsudskim. W październiku 1928 został szefem Departamentu Wyznań w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.
W 1930 roku reprezentował rząd w rozmowach z Autokefalicznym Kościołem Prawosławnym w Polsce. Dążył do związania Cerkwi, a przede wszystkim kleru prawosławnego z państwem. Stworzył wydział teologii prawosławnej na Uniwersytecie Warszawskiem, był inicjatorem transmisji nabożeństw prawosławnych w Polskim Radiu (opracował projekt dekretu równouprawnienia wyznań w Polskim Radiu).
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Ministerstwo Spraw Wojskowych prowadziły jednak własną politykę wobec prawosławia. Latem 1938 roku Wojsko Polskie przy udziale miejscowej administracji wyburzyło na Chełmszczyźnie i południowym Podlasiu według różnych ocen od 91 do 114 cerkwi. Próbowano administracyjnie nawracać na katolicyzm miejscową ludność. W proteście wobec tej polityki we wrześniu 1938 roku Potocki złożył dymisję.
Franciszek Salezy Potocki prowadził również pertraktacje z Kościołem katolickim w sprawie skonfiskowanych dóbr pounickich. Rozpoczął również rokowania z kościołem ewangelicko-augsburskim, które miały uregulować stosunek tego kościoła do państwa. Sam złożył dymisję we wrześniu 1938. Był bardzo zainteresowany modnym ówcześnie spirytyzmem, napisał pod pseudonimem „Efpe” broszurę na ten temat zatytułowaną "W wirze ezoteryzmu".
Został uhonorowany licznymi odznaczeniami, w tym m.in. Krzyżem Papieskim Pro Fide et Ecclesia in Russia Merito.
Majątkiem w Rudce de facto zarządzał jego syn Ignacy, który zmarł tu w 1937 roku. Oprócz niego Franciszek Salezy miał drugiego syna, Konstantego. Był on oficerem Wojska Polskiego. Brał udział w kampanii wrześniowej, pod okupacją był żołnierzem Armii Krajowej. Po wojnie z częścią rodziny osiadł w Republice Południowej Afryki. Córka Franciszka Róża, wydana za hrabiego Kazimierza Mycielskiego, dzieliła z młodszym bratem emigranckie losy na południu Afryki. Do dzisiaj w RPA żyją potomkowie Konstantego i Anny z Rejów. Również Janina i Tomasz Potoccy, potomkowie Ignacego i Jadwigi z Dembińskich, urządzili się po wojnie na emigracji.
Franciszek Salezy kontynuował parcelację dóbr rozpoczętą przez matkę. W 1944 r. liczyły one już tylko 555 hektarów i składały się z dwóch folwarków: Rudki i Siemion. Po zakończeniu wojny, podczas której ucierpiał i pałac i park, majątek został znacjonalizowany. Trzech użytkowników pałacu - PGR, Szkoła Rolnicza i Technikum Rachunkowości Rolnej - wzięło we władanie część dawnych zabudowań folwarcznych, przebudowując je, rozbierając lub wznosząc zupełnie nowe. Ocalała tylko część z nich. Wiele zabytkowych budynków gospodarczych, pawilon ogrodowy, młyn, oficyna, oranżeria, wozownia i drewniany lamus została przeniesiono do Muzeum Wsi w Ciechanowcu.
Franciszek Salezy hrabia Potocki zmarł 17 października 1949 roku w Krakowie.Miał 72 lat. Tam też zmarła w 1962 roku Małgorzata z Radziwiłłów Potocka, żona Franciszka Salezego, autorka wspomnień z okresu I wojny światowej.
opr. (ms)


