Nawet w Imperium Rosyjskim, które było monarchią absolutną (poza okresem 1906-17 kiedy można mówić o monarchii konstytucyjnej) istniały jakieś formy samorządu lokalnego. Dotyczyło to przede wszystkim miast, w tym Bielska.
W miastach carskiej Rosji instytucjami samorządu były przede wszystkim dumy miejskie - mniej więcej odpowiedniki dzisiejszych rad miasta. W guberni grodzieńskiej takie instytucje zaczęły się pojawiać w II połowie lat 30-tych XIX w. Do tego czasu ich funkcje wykonywały magistrat i ratusz. Zajmowały się one przede wszystkim sprawami sądowymi i gospodarką. W ich skład wybierano mieszczan i kupców. Organy te były podporządkowane miejscowej administracji. Faktycznie najważniejszą osobą w mieście był zwykle naczelnik policji.
W 1870 roku w Rosji przeprowadzono reformę miejskiego samorządu, która nadała miejskim, pochodzącym z wyborów instytucjom, charakter ponadstanowy. W skład dumy miejskiej, według założeń reformy, na trzech wyborczych zebraniach wybierano radnych (w rosyjskiej nomenklaturze „głasnych", tj. głosujących) spośród mieszkańców miasta. Uczestniczyć w wyborach mogli tylko ci mieszczanie, którzy mieli odpowiednio duży majątek. Na każdym z zebrań wybierano 1/3 składu dumy miejskiej. Na pierwszym zebraniu swoich radnych do dumy wybierali najzamożniejsi mieszkańcy, na drugim - mniej zamożni, a na trzecim - najbiedniejsi. Radni na swoim pierwszym posiedzeniu wybierali z kolei organy wykonawcze dumy - zarząd miasta, w skład którego wchodził „gołowa goroda", czyli przewodniczący zarządu miejskiego, członkowie zarządu i sekretarz. Wybory przewodniczącego zatwierdzał gubernator (w wypadku Bielska - grodzieński).
W Bielsku instytucje miejskie, organizowane według założeń reformy z 1870 roku zaczęły funkcjonować ok. 1878 r. Do tego czasu w Bielsku - powiatowym mieście guberni grodzieńskiej, działały równolegle: duma miejska i magistrat. W skład dumy mieszkańcy, którzy posiadali nieruchomości, wybierali „gołowu goroda" i dwóch radnych, a w skład magistratu - burmistrza i ławników. Sporo informacji na ten temat można znaleźć w pracy białoruskiego historyka Siarhieja Tokcia, który przekopał archiwum grodzieńskie i odnalezione materiały opublikował w Białoruskich Zeszytach Historycznych.
Od 1843 roku, prawdopodobnie aż do 1857 roku posadę „gołowy goroda" Bielska sprawował Kazimierz Mańkowski, katolik, absolwent białostockiego gimnazjum, który swoją pracę w Bielsku rozpoczął od 1832 roku na stanowisku pisarza przy bielskim magistracie. W 1850 roku Mańkowski posiadał w Bielsku już trzy drewniane domy i 30 dziesięcin ziemi ornej. Radnymi (głasnymi) bielskiej dumy miejskiej w końcu lat 50-tych XIX w. byli prawosławni mieszczanie: Szymański i Wrzecionko, a sekretarzem - katolik Grzegorz Stalewski, który ukończył trzy klasy białostockiego gimnazjum.
W 1865 roku „głową" bielskiej dumy wybrano Włodzimierza Tokarzewicza, prawosławnego mieszczanina, absolwenta kolegium szlacheckiego w Drohiczynie, który pracę w bielskim samorządzie rozpoczął w 1855 roku od stanowiska pisarza dumy miejskiej. Tokarzewicz posiadał w Bielsku dwa drewniane domy i dokupił jeszcze trzy dziesięciny ziemi w mieście. W tym okresie pensja „gołowy goroda" wynosiła 380 rubli rocznie. Radnymi dumy miejskiej w latach 60-tych XIX w. byli prawosławni mieszczanie: Trofim Antychowicz i Grzegorz Tokarzewicz oraz przedstawiciel społeczności żydowskiej Michel Mazja, pochodzący z Klecka w guberni mińskiej.
W 1869 roku radnym dumy miejskiej Bielska został Włodzimierz Zakrzewski, w 1874 roku wybrany „gołową goroda" (przewodniczącym zarządu miejskiego). Radnymi byli wówczas: Iwan Antychowicz i Osip Sakowicz. Włodzimierz Zakrzewski stanowisko zachował praktycznie do 1890 roku, z przerwami (w 1877 r. pełnił tą funkcję przez krótki okres Kazimierz Mańkowski). Później Zakrzewski był też zawieszony przez gubernatora jako podejrzany w sprawie „wyparowania" pieniędzy z kasy miejskiej - o czym pisaliśmy w ubiegłym tygodniu.
CZYTAJ WIĘCEJ: Z dziejów Bielska. Gdzie się podziało ponad 9 tysięcy rubli w srebrze?
Zgodnie z reformą w 1878 roku mieszkańcy miasta wybierali na zebraniach radnych dumy, a ta później duma - zarząd miasta. „Gołową goroda" został ponownie Włodzimierz Zakrzewski, a w skład zarządu weszli - Lew Tokarzewicz, absolwent gimnazjum realnego w Białymstoku, Iwan Antychowicz i Michel Mazja. W 1881 roku osadzonego w więzieniu Mazję zastąpił Jowel Lande. W 1884 roku w miejsce Lwa Tokarzewicza i Iwana Antychowicza członkami zarządu wybrano: Edmunda Zdrojkowskiego i Osipa Sakowicza.
W 1890 roku bielską „gołowoj" został katolik, sekretarz kolegialny Bolesław Warpechowski, również absolwent białostockiego gimnazjum. W skład zarządu miasta weszli: Edmund Zdrojkowski i Jowel Lande.
W 1895 roku członkiem zarządu miasta Bielska był major w stanie spoczynku, uczestnik walk na Kaukazie i wojny krymskiej Aleksander Kudrzycki oraz Iosel Bursztejn. Kudrzycki był absolwentem seminarium duchownego w Kijowie. W następnym roku doszło do kolejnych zmian. Członkami zarządu miasta zostali - Tomasz Lubowicki i Grzegorz Tokarzewicz.
W 1901 roku funkcję „gołowy gorada" sprawował Kazimierz Wysocki, а w skład zarządu miasta weszli: Grzegorz i Piotr Tokarzewicze. W 1905 roku to Piotr Tokarzewicz zajął stanowisko „gorodskowo gołowy", a jego pomocnikiem w zarządzie miasta został Piotr Fiedorowicz. Od 1909 roku Piotr Fiedorowicz objął funkcję „gołowy goroda", zaś jego pomocnikiem został Grzegorz Ostaszewicz. W 1910 stanowisko „gołowy goroda" objął Jakub Imszenik i pełnił ją do wybuchu I wojny światowej.
Od 1887 roku do pierwszych lat XX w. sekretarzem miasta był Osip Rutkowski. W 1885 roku figurował jako katolik, a już w 1889 - jako prawosławny. Być może konwersja religijna była warunkiem zachowania posady w tym czasie.
Radnych w bielskiej dumie było aż 42, po 14 wybierało każde z trzech zebrań. W 1885 roku spośród 41 radnych było 9 prawosławnych, 19 katolików i 13 Żydów. 30 spośród nich to mieszczanie, 8 było szlachcicami, dwóch kupcami i jeden urzędnikiem.
Gubernatorzy niezbyt chętnie odnosili się do samorządu. W czerwcu 1889 roku gubernator grodzieński Potiomkin zwracał uwagę na złe prowadzenie spraw gospodarczych i chroniczny deficyt budżetów dum miejskich. Jako przykład podawał „dumę miejską" Bielska, która skąpiła pieniędzy np. na szkolnictwo, co zdaniem gubernatora nie wynikało tylko z braku środków, ale też braku chęci ze strony zarządu miasta poszukiwania na ten cel pieniędzy.
Kolejne zmiany zaszły w 1892 roku. Kolejna reforma „samorządu miejskiego" wzmocniła kompetencje kontrolne ze strony państwowej administracji np. budżetów miejskich. Zmniejszyła się też liczba wyborców i ilość radnych. I tak w 1912 roku w bielska duma miejska liczyła 18 osób razem z „gołowoj" - Jakubem Imszenikiem. W skład dumy wchodzili: Stefan Wrzecionko, Іwan Аrtysiewicz, Lew Kluczyński, Osip Fedorowicz, Maksym Pasyniuk, Grzegorz Tokarzewicz, Onufry Zabrodski, Мieczysław Bielecki, Osip Artysiewicz, Аleksander Wawreszuk, Paweł Januszewski, Siemion Antychowicz, Grzegorz Wrzecionko, Аnton Maleszkiewicz, Matwiej Kołosowski, Piotr Wrzecionko oraz Icka Minkin.
Warto zwrócić uwagę, że wśród przedstawicieli dumy tylko jedno imię i nazwisko - Icka Minkin - pozwala odnieść je do społeczności żydowskiej Bielska, która w tym czasie stanowiła prawie połowę mieszkańców miasta. Wygląda to na sztuczne ograniczenie dostępu tej grupy do udziału we władzy w samorządach.
opr. (ms)
na podst. artykułu Siarhieja Tokcia
„Haradskoje samakirawannie Bielska u kancy XIX i na paczatku XX st".
w Białoruskich Zeszytach Historycznych nr 20/2003


